[160] Η προέλευση των ονομάτων των κοινοτήτων του Βασιλικού

Η περιοχή του Βασιλικού και του Βασιλοπόταμου αποτελούν τοπωνύμια δύο κοινότητων, του Μαρί και της Καλαβασού. Η λαϊκή παράδοση ονόμασε έτσι τις περιοχές εις ανάμνηση της προσάραξης εδώ του καραβιού της βασιλομήτορος Αγίας Ελένης το 327 μ. Χ. κατά την επιστροφή της από τους Αγίους Τόπους. Οι κοινότητες της περιοχής του Βασιλικού είναι οκτώ. Ανήκουν όλες στην Επαρχία Λάρνακας, εκτός από το Πεντάκωμο που ανήκει στη Επαρχία Λεμεσού. Αυτές  είναι κατά αλφαβητική σειρά: το Ζύγι, η Καλαβασός, το Μαρί, το Μαρώνι, η Τόχνη, η Χοιροκοιτία και ο Ψεματισμένος.

Τα εξαγώγιμα χαρούπια ζυγίζονταν και φυλάσσονταν στις αποθήκες του Ζυγίου

Το σημερινό χωριό του Ζυγίου δημιουργήθηκε κατά τα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας, όταν κτίστηκαν εδώ αποθήκες φύλαξης χαρουπιών που προορίζονταν για εξαγωγή. Από το ζύγισμα των χαρουπιών που μετέφεραν οι παραγωγοί των περιοχών της Λάρνακας και της Λεμεσού, προήλθε το όνομα της κοινότητας. Σε παλιούς χάρτες δεν αναγράφεται πουθενά το Ζύγι αφού θεωρείται νεότερος οικισμός.

Η Καλαβασός ονομάστηκε έτσι, από τη θέση στην οποία κτίστηκε, που ήταν μια Καλή Βάσα, δηλαδή, μια δασώδης κοιλάδα από την αρχαία ελληνική δωρική λέξη «βάσσα» ή «βήσσα». Από την ίδια ρίζα προέρχονται ίσως οι ονομασίες και άλλων κυπριακών χωριών π.χ. Βάσα, Γεροβάσα[Ιερή Βάσα], Γεράσα. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι κατά τον μεσαίωνα ο οικισμός εμφανίζεται στους χάρτες με το ίδιο όνομα, Calavaso ή Calavato.

Όπως αναφέραμε στην αρχή, ο Βασιλικός και ο Βασιλοπόταμος είναι τοπωνύμια του Μαρί και της Καλαβασού. Ο Βασιλοπόταμος αναφέρεται στο έργο του μεσαιωνικού χρονογράφου Λεόντιου Μαχαιρά κατά την περιγραφή της άφιξης της Αγίας Ελένης το 327 π.Χ. στο νησί: (σε μετάφραση) «…Και όταν έφθασαν και άραξαν στην κυπριακή γη, έβγαλε στην άκρη το μπαούλο με τους δύο σταυρούς και [μαζί με την συνοδεία της] έφαγαν στον Βασιλοπόταμο. Κι όταν τελείωσαν, πλάγιασε και κουρασμένη από την θάλασσα κοιμήθηκε…». Πριν από την άφιξη της Αγίας Ελένης, ο ποταμός, από την εποχή των Πτολεμαίων ονομαζόταν Τέτιος.

Στο Μαρί εκτός από τοπωνύμιο με το όνομα της Αγίας Μαρίνας, διατηρούνται ερείπια βυζαντινού ναού που είναι αφιερωμένος στην Αγία Μαρίνα

Για το Μαρί υπάρχουν δύο εκδοχές για την προέλευση της ονομασίας: (α) από την παραλλαγή του παλιού Βυζαντινού τοπωνύμιου της Αγίας Μαρίνας στο φράγκικο όνομα Μarin και (β) από το όνομα του Φράγκου φεουδάρχη της περιοχής που λεγόταν Μarini. Στους περισσότερους μεσαιωνικούς χάρτες αναγράφεται με το όνομα Μarin. Σημαντικό από ιστορική άποψη μνημείο, είναι η εκκλησία της Αγίας Μαρίνας που βρίσκεται στο κέντρο του χωριού. Το Τμήμα Αρχαιοτήτων προχωρεί στην αναστήλωση των ερειπίων της εκκλησίας, η οποία χρονολογείται από τη βυζαντινή περίοδο.

Η παλιά εκκλησία του Αγίου Γεωργίου του 16ου αιώνα

Όσον αφορά το Μαρώνι, η επικρατέστερη άποψη είναι ότι το χωριό οφείλει το όνομά του στον Μάρωνα, άγιο και μάρτυρα της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Από τον ίδιο Άγιο πήρε το όνομά του και το χωριό Μάρωνα στην επαρχία της Πάφου. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι η ονομασία του χωριού είναι φυτώνυμη και προέρχεται από το φυτό μαρώνη, άλλως κενταύριο [άγριο ποώδες δικοτυλήδονο φυτό με φαρμακευτικές και καλλωπιστικές ιδιότητες]. Προσφιλής εκδοχή των κατοίκων της κοινότητας, παραπέμπει την ίδρυσή της από Έλληνες εποίκους από την Θρακική πόλη Μαρώνεια.

Το χωριό δεν έχει καμιά σχέση με την  κοινότητα των Μαρωνιτών της Κύπρου, ούτε και μαρτυρείται εγκατάστασή τους στην περιοχή. Κατά τη Φραγκοκρατία μνημονεύονται 62 Μαρωνίτικα χωριά, χωρίς σ’ αυτά να περιλαμβάνεται το Μαρώνι. Γι’ αυτό και η ορθή ονομασία των κατοίκων του χωριού είναι Μαρωνιώτες. Ο πρώτος οικισμός του Μαρωνίου αναπτύχθηκε γύρω από την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου (16ο αιώνα), νότια του σημερινού χωριού. Το σύγχρονο Μαρώνι έχει ηλικία περίπου 300 χρόνων. Σε μεσαιωνικούς χάρτες αναγράφεται με διάφορα ονόματα όπως Μerova, Marora, Marova και τέλος ως Marona.

Από την «τέχνη» των κατοίκων στο κτίσιμο των σπιτιών, προήλθε πιθανόν το όνομα του χωριού

Η άποψη των κατοίκων της Τόχνης είναι ότι το όνομα του χωριού τους προέρχεται από τη λέξη τέχνη. Οι Τοχνίτες θεωρούνται καλοί τεχνίτες και αυτό μαρτυρείται από τα χαρακτηριστικά πετρόκτιστα σπίτια της κοινότητας. Ως εκ τούτου, κατά παραφθορά της λέξης τέχνη, προήλθε το όνομα του χωριού Τόχνη. Μια δεύτερη εκδοχή υποστηρίζει ότι το όνομα προέρχεται από τη λέξη Δόχμη ή Δοχμή, που σημαίνει μια παλάμη ή μια σπιθαμή, υπονοώντας ότι το χωριό είναι μικρό, μια σπιθαμή Χωρκόν. Υπάρχει επίσης και η άποψη ότι το όνομα προέρχεται από τη λέξη όχνη, που σημαίνει αγριαπιδιά. Με την προσθήκη του γράμματος «τ» μπροστά από την «όχνη», προκύπτει το όνομα του χωριού Τόχνη. Στους μεσαιωνικούς χάρτες αναγράφεται ως Togni και ως Docni.

H επικρατέστερη εκδοχή για την προέλευση του ονόματος της Χοιροκοιτίας είναι η  μεσαιωνική. Έτσι, σύμφωνα με την παράδοση, από το χαιρετισμό κάποιας γυναίκας, «χαίρε Κιτία» προς τη βασίλισσα της Κύπρου όταν αυτή βρισκόταν στον Πύργο της στη Χοιροκοιτία, προήλθε το όνομα Χαιρεκιτία, που με την παραφθορά στο πέρασμα του χρόνου μετατράπηκε σε Χοιροκοιτία. Κατά μια άλλη άποψη η ονομασία είναι σύνθετη από τις λέξεις χοίρος και κοιτίδα [περιοχή εκτροφής χοίρων]. Επίσης από διάφορες λέξεις, όπως σιδηροκοιτίδα που με τα χρόνια μετατράπηκε σε Χοιροκοιτία, χειρογητιά-σ’ ερογηδκιά [άσκηση χειρομαντία], ιεροκοιτίδα [ιερός χώρος], ιεροκηπία [ιερός κήπος]. Στους μεσαιωνικούς χάρτες η Χοιροκοιτία αναφέρεται με αρκετά παρεμφερή ονόματα: Chirochitia, Chierochitia, Chitia, Chierochita, Cherochetica και Cherochetia.

Κατά μία άποψη, από την παραφθορά του ονόματος Γυψοματισμένος προήλθε το σημερινό όνομα του χωριού Ψεματισμένος

Τέλος, για τον Ψεματισμένο η τοπική παράδοση πιστεύει ότι το όνομα προήλθε από κάποιο περιστατικό στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Σχετίζεται με την εξαφάνιση κάποιου Τούρκου που ήρθε στο χωριό από τη Λάρνακα, για την είσπραξη του φόρου. Ο εισπράχτορας, που ονομαζόταν Αλής, ενώ είχε φιλοξενηθεί στο σπίτι του μουχτάρη, αποπειράθηκε να βιάσει μια από τις κόρες του. Θεωρώντας τη συμπεριφορά του ατιμωτική, ο μουχτάρης σκότωσε τον Αλή και ακολούθως πέταξε το πτώμα του σε χαράδρα. Όταν αργότερα οι Τούρκοι αναζήτησαν τον αγνοούμενο εισπράκτορα, οι κάτοικοι του χωριού απάντησαν ότι δεν γνώριζαν για την τύχη του. Η απάντηση αυτή δεν έγινε πιστευτή από τους Τούρκους που ονόμασαν το χωρίο ψευτοχώρι. Από το περιστατικό αυτό προήλθε το όνομα του χωρίου [ψευτοχώρι=Ψεματισμένος]. Ακόμα και σήμερα υπάρχει κοντά στο χωριό κρημνώδης περιοχή – τοπωνύμιο με το όνομα «Πιαλή», δηλαδή «εκεί που πήγε ο Αλή», ή «που χάθηκε ο Αλή».

Μια δεύτερη εκδοχή υποστηρίζει ότι το αρχικό όνομα του χωριού ήταν Γυψοματισμένος, από τα πολλά κοιτάσματα γύψου που υπάρχουν στην περιοχή [γυψωμένος τόπος]. Με τα χρόνια ο Γυψοματισμένος μετατράπηκε σε Ψεματισμένο. Σε παλιούς χάρτες σημειώνεται ως Pismanmeno.

Πηγές: 1.Παύλου Ανδρέα, Συνοπτική ετυμολογία κυπριακών λέξεων, τοπωνυμιών, επωνύμων και παρωνυμιών, σσ.144,168, Λάρνακα-1994 2.Λεόντιος Μαχαιράς, Χρονικόν, παρ:8, εκδόσεις Φιλόκυπρος, Έκδοση Β’, Λευκωσία 1995 3.Ιωάννου Σύλβιας, Συλλόγη, Ιsle de Cipre, Γλυκεία Χώρα Κύπρος, Η Ευρωπαϊκή Χαρτογραφία της Κύπρου (15ος-19ος αιώνας), Αθήνα-2003 [πηγή, για την ανεύρεση των μεσαιωνικών ονομάτων των οικισμών].

Advertisements
This entry was posted in Ετυμολογικά. Bookmark the permalink.

2 Responses to [160] Η προέλευση των ονομάτων των κοινοτήτων του Βασιλικού

  1. Ο/Η Κώστας Κοντός λέει:

    Μαρώνι ή Μαρόνι υπάρχει και στη Σύμη, νησί της Δωδεκανήσου, απ’ όπου και ο γράφων, όπως υπάρχει και Μαραθούντα. Επειδή πιστεύω και εγώ ότι η λέξη είναι φυτώνυμη, λάβετε υπόψιν τα εξής φυτά- δένδρα: 1) μαρονέα στην Κάρπαθο είναι η μουριά, 2) μαρόνι, πάλι στην Κάρπαθο είναι είδος χοντρόρωγου σταφυλιού που μοιάζει με κάστανο, 3) μάρον είναι είδος φυτού, το τεύκριον το κοινό.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s